TỪ BÁT CANH RAU RANH ỐC ĐÁ ĐẾN KHO TÀNG DƯỢC LIỆU GIỮA ĐẠI NGÀN
Những ký ức về một món ăn dân dã và bài học về bảo tồn nguồn tài nguyên bản địa
Có những điều theo ta suốt cả cuộc đời không phải vì chúng quá lớn lao, mà bởi chúng gắn với một quãng đời không thể nào quên.
Với tôi, bát canh rau ranh nấu ốc đá là một ký ức như thế.
Hơn mười lăm năm công tác ở huyện miền núi Trà My, Quảng Nam, từ đầu những năm 1990 đến khoảng năm 2005–2007, tôi có nhiều dịp đi cơ sở, đến các xã vùng sâu, vùng xa. Khi ấy, đường sá còn khó khăn, mỗi chuyến công tác thường kéo dài nhiều ngày. Những bữa cơm cùng bà con giữa núi rừng không có cao lương mỹ vị, nhưng luôn đậm đà nghĩa tình và để lại trong tôi nhiều kỷ niệm.
Trong những món ăn ấy, có một món mà đến hôm nay tôi vẫn nhớ rõ hương vị: canh rau ranh nấu ốc đá.
Lần đầu thưởng thức, tôi chỉ nghĩ đó đơn giản là món ăn quen thuộc của đồng bào miền núi. Nhưng càng ăn nhiều, càng tìm hiểu, rồi nhiều năm sau nhìn lại dưới góc độ của một người làm dược, tôi mới nhận ra rằng đằng sau bát canh dân dã ấy là cả một kho tàng tri thức bản địa và nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá.
- Món quà của núi rừng
Rau ranh là loại rau rừng mọc tự nhiên dưới tán rừng, xuất hiện nhiều ở Trà My, Tiên Phước (Quảng Nam), Trà Bồng (Quảng Ngãi) và một số vùng núi miền Trung. Theo một số tài liệu thực vật học, rau ranh thuộc họ Gắm (Gnetaceae), cùng nhóm với cây lá bép (rau nhíp) quen thuộc ở Tây Nguyên.
Những đọt rau non có màu xanh nhạt, lá dày, bóng, khi nấu chín trở nên mềm và dẻo, có vị thanh mát rất đặc trưng.
Còn ốc đá là loài ốc sống bám trên những tảng đá nơi các khe suối trong lành. Chúng chỉ tồn tại ở những dòng nước sạch, ít bị tác động bởi con người. Ban đêm, người dân mang theo đèn pin đi dọc các con suối để nhặt từng con ốc bám trên đá hoặc ven bờ.
Hai nguyên liệu ấy kết hợp với nhau tạo nên một món canh giản dị nhưng khó quên.
Không cần gia vị cầu kỳ.
Chỉ vài cây sả, chút ớt, ít muối.
Vậy mà nước canh lại ngọt thanh, thơm dịu mùi rau rừng, còn thịt ốc thì giòn, béo và đậm vị.
Có lẽ hiếm có món ăn nào mà cả hai nguyên liệu đều được thiên nhiên nuôi dưỡng hoàn toàn, không phân bón, không thuốc bảo vệ thực vật, không thức ăn công nghiệp như canh rau ranh nấu ốc đá. Có thể nói, đây là một trong những món ăn “sạch” đúng theo nghĩa nguyên bản nhất của tự nhiên.
- Món ăn của một thời gian khó
Qua những câu chuyện của người dân địa phương, tôi mới hiểu rằng món canh này không chỉ đơn thuần là một món ngon.
Trong những năm chiến tranh và cả thời kỳ sau giải phóng còn nhiều thiếu thốn, rau ranh và ốc đá từng là nguồn thực phẩm quen thuộc của nhiều gia đình miền núi. Khi lương thực khan hiếm, người dân vào rừng hái rau, xuống suối bắt ốc để cải thiện bữa ăn.
Rau rừng cung cấp chất xanh.
Ốc đá bổ sung nguồn đạm tự nhiên.
Chính những nguyên liệu bình dị ấy đã giúp nhiều gia đình vượt qua những tháng năm gian khó.
Đến hôm nay, khi đời sống đã khá hơn rất nhiều, món ăn ấy vẫn còn hiện diện trong bữa cơm của nhiều gia đình vùng cao, không còn vì thiếu thốn, mà bởi hương vị đặc trưng và tình cảm gắn bó với quê hương.
- Dưới góc nhìn của người làm dược
Điều làm tôi suy nghĩ nhiều hơn cả là giá trị khoa học ẩn sau món ăn dân dã ấy.
Theo các tài liệu hiện có, rau ranh có hàm lượng protein khá cao so với nhiều loại rau thông thường, chứa nhiều acid amin thiết yếu, vitamin A, vitamin C, chất xơ và nhiều dưỡng chất có lợi. Đồng bào miền núi từ lâu đã sử dụng rau ranh như một loại thực phẩm giúp bồi bổ sức khỏe, thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa và thường dùng trong bữa ăn của phụ nữ sau sinh.
Ốc đá cũng là nguồn thực phẩm giàu protein, calci và nhiều khoáng chất tự nhiên.
Dưới góc nhìn dinh dưỡng, đây là sự kết hợp khá hài hòa giữa nguồn đạm động vật và nguồn vitamin, chất xơ từ thực vật.
Điều thú vị là kinh nghiệm sử dụng ấy đã tồn tại từ nhiều thế hệ trước khi khoa học hiện đại bắt đầu quan tâm nghiên cứu sâu hơn.
Cho đến nay, những công trình nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hoạt chất và tác dụng dược lý của rau ranh vẫn còn khá hạn chế. Điều đó không có nghĩa loài cây này không có giá trị. Ngược lại, đó có thể là khoảng trống mà các nhà khoa học cần tiếp tục khám phá.
Nhiều dược liệu nổi tiếng ngày nay cũng từng bắt đầu từ những kinh nghiệm dân gian rất giản dị như thế.
- Từ món ăn quê đến đặc sản của miền Trung
Những năm gần đây, khi giao thông thuận lợi hơn và du lịch cộng đồng phát triển, rau ranh và ốc đá dần được nhiều người biết đến.
Không ít du khách khi đến Tiên Phước, Trà My hay Trà Bồng không những tìm mua Quế mà còn đều tìm đến mua hai sản vật này để thưởng thức hoặc mang về làm quà.
Từ món ăn quen thuộc của đồng bào miền núi, canh rau ranh nấu ốc đá đã xuất hiện trên nhiều trang giới thiệu ẩm thực và du lịch như một đặc sản của miền Trung.
Điều đó cho thấy những giá trị bình dị của địa phương, nếu được gìn giữ và giới thiệu đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm văn hóa và du lịch đặc sắc.
- Đừng để những sản vật quý chỉ còn trong ký ức
Tuy nhiên, cùng với sự nổi tiếng là nguy cơ khai thác quá mức.
Nếu ngày càng nhiều người vào rừng hái rau ranh, xuống suối bắt ốc đá mà không có kế hoạch bảo tồn và khai thác hợp lý, nguồn tài nguyên tự nhiên ấy chắc chắn sẽ suy giảm.
Đây không còn là câu chuyện của riêng một món ăn.
Đó là câu chuyện về bảo tồn đa dạng sinh học, về gìn giữ tri thức bản địa và phát triển sinh kế bền vững cho người dân miền núi.
Theo tôi, đã đến lúc cần có những nghiên cứu bài bản hơn về rau ranh, từ định danh thực vật, thành phần hóa học, giá trị dinh dưỡng đến tác dụng dược lý. Đồng thời, cần xây dựng các mô hình gây trồng dưới tán rừng, bảo tồn nguồn gen và nghiên cứu nuôi ốc đá theo hướng bán tự nhiên nhằm giảm áp lực khai thác từ môi trường hoang dã.
Nếu làm được điều đó, rau ranh và ốc đá sẽ không chỉ là món ăn dân dã của một vùng quê, mà còn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng gắn với phát triển dược liệu, du lịch sinh thái và kinh tế địa phương.
Lời kết
Sau nhiều năm rời Trà My, mỗi khi nhớ về quãng đời công tác nơi miền núi, trong ký ức tôi vẫn hiện lên những con suối trong veo, những cánh rừng xanh và bát canh rau ranh nấu ốc đá trên mâm cơm của bà con.
Đó không chỉ là một món ăn dân dã, mà còn là ký ức của một thời gian khó, là sự kết tinh của thiên nhiên và tri thức bản địa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Dưới góc nhìn của người làm dược, tôi luôn tin rằng kho tàng dược liệu Việt Nam không chỉ nằm ở những vị thuốc đã được ghi trong sách, mà còn hiện diện trong những loài cây, con vật bình dị đã âm thầm nuôi sống con người từ bao đời nay.
Giữ gìn rau ranh, ốc đá và những sản vật của núi rừng không chỉ là bảo tồn một món ăn truyền thống, mà còn là gìn giữ nguồn tài nguyên sinh học quý giá, mở ra cơ hội nghiên cứu những dược liệu mới và góp phần phát triển bền vững cho các vùng miền. Biết đâu, trong những điều bình dị của thiên nhiên hôm nay vẫn còn những giá trị mà khoa học ngày mai sẽ tiếp tục khám phá./.
DsCKI Nguyễn Quốc Trung