Mất ngủ đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến trong cuộc sống hiện đại. Áp lực công việc, căng thẳng kéo dài, sử dụng thiết bị điện tử thường xuyên hay thói quen sinh hoạt thiếu khoa học đều có thể khiến nhiều người khó đi vào giấc ngủ hoặc ngủ không sâu giấc. Trong bối cảnh đó, thuốc ngủ thường được xem như “giải pháp nhanh” giúp cải thiện tình trạng mất ngủ.

Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng hoặc lạm dụng thuốc ngủ có thể dẫn đến phụ thuộc thuốc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Nhiều người ban đầu chỉ dùng thuốc trong thời gian ngắn nhưng dần dần phải tăng liều hoặc không thể ngủ nếu thiếu thuốc.

1. Thuốc ngủ là gì?

Thuốc ngủ là nhóm thuốc có tác dụng hỗ trợ an thần, gây buồn ngủ và cải thiện giấc ngủ. Một số thuốc thường được sử dụng trong điều trị mất ngủ gồm:

• Benzodiazepin;
• Nhóm thuốc “Z” như zolpidem, zopiclon;
• Một số thuốc kháng histamin có tác dụng gây ngủ;
• Một số thuốc chống trầm cảm được sử dụng trong trường hợp đặc biệt.

Các thuốc này cần được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều lượng và đúng thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ.

2. Vì sao thuốc ngủ dễ gây phụ thuộc?

Thuốc ngủ tác động lên hệ thần kinh trung ương, giúp người dùng cảm thấy thư giãn và dễ đi vào giấc ngủ hơn. Tuy nhiên, nếu sử dụng kéo dài hoặc không đúng cách, cơ thể có thể hình thành tình trạng phụ thuộc.

2.1. Cơ thể dần “quen thuốc”

Sau một thời gian sử dụng, hiệu quả của thuốc có thể giảm dần. Người dùng bắt đầu cảm thấy liều cũ không còn đủ tác dụng và tự ý tăng liều để dễ ngủ hơn. Đây là dấu hiệu của hiện tượng dung nạp thuốc.

Khi tình trạng này kéo dài, người bệnh có xu hướng lệ thuộc vào thuốc để ngủ, ngay cả khi nguyên nhân mất ngủ ban đầu đã được cải thiện.

2.2. Tâm lý sợ mất ngủ

Không ít người hình thành tâm lý lo lắng nếu không uống thuốc trước khi ngủ. Điều này khiến việc đi ngủ trở thành áp lực tâm lý thay vì một nhu cầu sinh lý tự nhiên.

Về lâu dài, người bệnh có thể mất khả năng tự ngủ mà không cần hỗ trợ bằng thuốc.

2.3. Ngưng thuốc đột ngột gây khó chịu

Một số trường hợp khi ngưng thuốc đột ngột có thể xuất hiện:

• Mất ngủ trở lại;
• Bồn chồn, lo âu;
• Run tay;
• Tim đập nhanh;
• Mệt mỏi hoặc kích thích.

Điều này khiến người bệnh tiếp tục sử dụng thuốc để giảm cảm giác khó chịu, từ đó tạo thành vòng xoắn phụ thuộc.

3. Những hậu quả khi lạm dụng thuốc ngủ

Việc sử dụng thuốc ngủ kéo dài hoặc sai cách không chỉ gây phụ thuộc mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe.

3.1. Suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung

Một số thuốc ngủ có thể gây tình trạng buồn ngủ kéo dài vào ban ngày, làm giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và hiệu suất học tập, làm việc.

Ở người cao tuổi, nguy cơ lú lẫn và suy giảm nhận thức có thể tăng lên khi dùng thuốc kéo dài.

3.2. Tăng nguy cơ té ngã và tai nạn

Thuốc ngủ có thể gây chóng mặt, mất thăng bằng hoặc phản xạ chậm. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với:

• Người lớn tuổi;
• Người lái xe;
• Người làm việc với máy móc.

Nhiều trường hợp té ngã ban đêm ở người cao tuổi có liên quan đến việc sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ.

3.3. Ảnh hưởng đến hô hấp

Một số thuốc ngủ có thể làm giảm hoạt động hô hấp, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc phối hợp với rượu bia. Điều này nguy hiểm hơn ở người mắc bệnh hô hấp mạn tính hoặc hội chứng ngưng thở khi ngủ.

3.4. Nguy cơ ngộ độc thuốc

Việc tự ý tăng liều thuốc ngủ có thể dẫn đến ngộ độc với các biểu hiện như:

• Ngủ li bì;
• Khó đánh thức;
• Thở chậm;
• Hạ huyết áp;
• Hôn mê trong trường hợp nặng.

Nguy cơ này càng cao khi thuốc ngủ được sử dụng cùng rượu bia hoặc các thuốc an thần khác.

4. Những sai lầm thường gặp khi dùng thuốc ngủ

4.1. Tự mua thuốc theo lời truyền miệng

Nhiều người sử dụng thuốc ngủ theo kinh nghiệm của người quen mà không qua thăm khám. Tuy nhiên, nguyên nhân mất ngủ ở mỗi người có thể khác nhau và không phải trường hợp nào cũng cần dùng thuốc.

4.2. Dùng thuốc càng lâu càng tốt

Một số người cho rằng thuốc ngủ có thể sử dụng hằng ngày như một biện pháp duy trì giấc ngủ. Trên thực tế, đa số thuốc ngủ chỉ được khuyến cáo sử dụng ngắn hạn và cần theo dõi chặt chẽ.

4.3. Uống thuốc cùng rượu bia

Rượu bia có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh của thuốc ngủ, khiến nguy cơ suy hô hấp và tai nạn tăng cao.

4.4. Tự ý tăng liều

Khi thấy thuốc không còn hiệu quả như trước, nhiều người tự ý tăng liều mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Đây là nguyên nhân phổ biến dẫn đến phụ thuộc và ngộ độc thuốc.

5. Làm thế nào để sử dụng thuốc ngủ an toàn?

Để hạn chế nguy cơ phụ thuộc thuốc ngủ, người bệnh cần:

• Chỉ sử dụng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ;
• Dùng đúng liều và đúng thời gian được hướng dẫn;
• Không tự ý phối hợp với rượu bia hoặc thuốc an thần khác;
• Không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng;
• Tái khám định kỳ nếu tình trạng mất ngủ kéo dài.

Bên cạnh đó, thay đổi lối sống cũng đóng vai trò quan trọng trong cải thiện giấc ngủ:

• Hạn chế sử dụng điện thoại trước khi ngủ;
• Tránh dùng cà phê, trà đặc vào buổi tối;
• Tập thể dục đều đặn;
• Giữ giờ ngủ ổn định;
• Tạo không gian ngủ yên tĩnh, thoải mái.

6. Kết luận

Thuốc ngủ có thể giúp cải thiện tình trạng mất ngủ trong một số trường hợp, nhưng việc sử dụng không đúng cách dễ dẫn đến phụ thuộc và nhiều hậu quả đối với sức khỏe.

Mỗi người cần hiểu rằng thuốc ngủ không phải giải pháp lâu dài cho mọi vấn đề về giấc ngủ. Việc sử dụng thuốc cần có sự hướng dẫn từ nhân viên y tế kết hợp với xây dựng lối sống lành mạnh để bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần một cách bền vững.

ThS.DS. Trương Hải Trân