Một câu hỏi tưởng đơn giản

Trong những giờ giảng Dược lý, khi nói đến các thuốc giảm đau tác động lên hệ opioid, tôi thường nhận được một câu hỏi:

“Thưa thầy, Opium, Opiat và Opioid có phải là ba cách gọi khác nhau của cùng một loại thuốc không?”

Thoạt nghe, ba từ này rất giống nhau. Chúng đều xuất hiện trong sách Dược lý, trong các tài liệu y khoa và khi nói về những thuốc giảm đau mạnh.

Nhưng thực ra, Opium, Opiat và Opioid không phải là ba từ đồng nghĩa.

Chúng có quan hệ với nhau, nhưng mỗi thuật ngữ lại chỉ một phạm vi khác nhau.

Chỉ khác vài chữ, nhưng phạm vi của ba thuật ngữ lại rất khác nhau.

Muốn hiểu đúng, có lẽ chúng ta nên bắt đầu từ cái tên xuất hiện sớm nhất: Opium.

1. Opium – câu chuyện bắt đầu từ cây thuốc phiện

Opium là tên gọi của nhựa thuốc phiện, thu được từ quả cây thuốc phiện Papaver somniferum.

Từ hàng nghìn năm trước, con người đã biết đến thuốc phiện và sử dụng nó với nhiều mục đích khác nhau, trong đó có giảm đau và gây ngủ.

Nhưng điều quan trọng đối với lịch sử Dược học không chỉ nằm ở bản thân nhựa thuốc phiện.

Opium là một hỗn hợp tự nhiên chứa nhiều alkaloid, trong đó có những hoạt chất có tác dụng dược lý mạnh.

Một trong những chất quan trọng nhất là:

Morphine.

Việc phân lập morphine từ opium vào đầu thế kỷ XIX đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong lịch sử Dược học. Từ một dược liệu tự nhiên, con người bắt đầu nhận diện được những hoạt chất cụ thể chịu trách nhiệm cho tác dụng dược lý.

Từ đây, câu chuyện về thuốc giảm đau opioid bước sang một giai đoạn mới.

2. Từ Opium đến Opiat – khi người ta gọi tên những hoạt chất tự nhiên

Nếu opium là nguyên liệu tự nhiên, thì opiate – hay opiat thường được dùng để chỉ những chất tự nhiên có nguồn gốc từ opium, điển hình là morphine và codeine.

Có thể hình dung đơn giản:

Cây thuốc phiện → nhựa opium → chứa nhiều alkaloid → trong đó có các opiat.

Đây là điểm sinh viên rất dễ nhầm.

Opium không phải là một opiat.

Opium là một hỗn hợp tự nhiên chứa nhiều thành phần hóa học.

Trong khi đó, opiat là thuật ngữ dùng cho một nhóm chất tự nhiên có nguồn gốc từ opium.

Nói cách khác, nếu ví opium như một “kho nguyên liệu”, thì morphine và codeine là những hoạt chất tự nhiên có mặt trong kho đó.

3. Nhưng câu chuyện không dừng lại ở Opium

Khi Dược học phát triển, con người không chỉ sử dụng những chất có sẵn trong thuốc phiện.

Các nhà khoa học bắt đầu thay đổi cấu trúc hóa học, tổng hợp những chất mới và nghiên cứu các hợp chất có khả năng tác động lên cùng hệ thống thụ thể mà morphine tác động.

Từ đây xuất hiện một khái niệm rộng hơn:

Opioid.

Và đây chính là điểm mấu chốt của bài.

4. Opioid – khái niệm rộng hơn Opiat

Theo cách phân biệt thuật ngữ hiện nay, opioid là khái niệm rộng hơn opiate.

Opioid dùng để chỉ các chất tự nhiên, bán tổng hợp hoặc tổng hợp, có tác dụng giống morphine hoặc tác động lên các thụ thể opioid trong cơ thể.

Vì vậy, opioid không chỉ bao gồm những chất có nguồn gốc trực tiếp từ opium.

Có thể chia một cách đơn giản thành ba nhóm:

• Opioid tự nhiên: morphine, codeine.
• Opioid bán tổng hợp: heroin, oxycodone…
• Opioid tổng hợp: fentanyl, methadone…

Đây cũng là lý do trong Dược lý học hiện đại, thuật ngữ opioid thường được sử dụng rộng rãi hơn opiate.

Bởi khi số lượng các hợp chất tác động lên hệ opioid ngày càng tăng, việc dùng một thuật ngữ rộng hơn trở nên cần thiết.

5. Vậy Morphine, Codeine, Heroin và Fentanyl nằm ở đâu?

Đây có lẽ là phần giúp người đọc “nhìn thấy” sự khác nhau giữa ba khái niệm.

Morphine

Morphine là một alkaloid tự nhiên của opium.

Vì vậy, morphine là opiate, đồng thời cũng là opioid.

Codeine

Codeine cũng là một alkaloid tự nhiên có trong opium.

Do đó, codeine cũng thuộc nhóm opiate và đồng thời là opioid.

Heroin

Heroin được tạo ra bằng cách biến đổi hóa học từ morphine.

Vì vậy, heroin là opioid bán tổng hợp, nhưng không phải là opiate theo cách phân biệt thuật ngữ hiện nay.

Fentanyl

Fentanyl là một opioid tổng hợp, được tạo ra bằng con đường tổng hợp hóa học và không có nguồn gốc trực tiếp từ opium.

Vì vậy, fentanyl là opioid, nhưng không phải là opiate.

Có thể hình dung mối quan hệ này như sau:

OPIOID

├── Tự nhiên: Morphine, Codeine
├── Bán tổng hợp: Heroin, Oxycodone…
└── Tổng hợp: Fentanyl, Methadone…

Trong đó:

Opiat chủ yếu nằm ở nhóm opioid tự nhiên có nguồn gốc từ opium.

Vì vậy:  Mọi opiat đều thuộc nhóm opioid, nhưng không phải mọi opioid đều là opiat.

Đây là câu quan trọng nhất mà sinh viên nên ghi nhớ.

6. Vì sao ngày nay người ta dùng từ “Opioid” nhiều hơn?

Đây không chỉ là vấn đề của từ ngữ.

Nó phản ánh sự phát triển của Dược học.

Ngày trước, khi nói về các chất liên quan đến thuốc phiện, người ta tập trung nhiều vào opium và các alkaloid tự nhiên của nó.

Nhưng khi Hóa dược và Dược lý học phát triển, ngày càng xuất hiện nhiều hợp chất mới có tác dụng trên hệ opioid nhưng không có nguồn gốc trực tiếp từ opium.

Nếu vẫn dùng từ “opiate” để gọi chung tất cả, phạm vi khái niệm sẽ không còn chính xác.

Vì vậy, opioid trở thành thuật ngữ rộng và phù hợp hơn.

Ngày nay, khi nói đến opioid analgesics – thuốc giảm đau opioid, chúng ta có thể đang nói đến cả morphine, oxycodone, fentanyl, methadone và nhiều thuốc khác, chứ không chỉ những alkaloid tự nhiên của thuốc phiện.

7. Chỉ khác vài chữ nhưng khác cả phạm vi

Đây có lẽ là điều sinh viên cần nhớ nhất.

Opium → nhựa thuốc phiện, một hỗn hợp tự nhiên chứa nhiều alkaloid.

Opiat → các chất tự nhiên có nguồn gốc từ opium, điển hình là morphine và codeine.

Opioid → khái niệm rộng hơn, bao gồm các chất tự nhiên, bán tổng hợp và tổng hợp có tác dụng giống morphine hoặc tác động lên hệ thụ thể opioid.

Có thể nhớ bằng một sơ đồ đơn giản:

Cây thuốc phiện
↓
Opium – nhựa thuốc phiện
↓
Morphine, Codeine và các alkaloid tự nhiên
↓
Opiat

Trong khi đó, từ opioid mở rộng ra cả những chất được tạo ra bằng biến đổi hóa học hoặc tổng hợp:

Opioid
├── Tự nhiên → Morphine, Codeine
├── Bán tổng hợp → Heroin, Oxycodone…
└── Tổng hợp → Fentanyl, Methadone…

Như vậy, Opium → Opiat → Opioid có thể giúp chúng ta nhớ mối liên hệ, nhưng không nên hiểu đây là ba cấp độ của cùng một chất.

Đó là ba khái niệm có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất.

8. Từ một cái tên đến cả một chương Dược lý học

Điều thú vị là chỉ từ một câu hỏi về ba chữ Opium – Opiat – Opioid, chúng ta có thể đi rất xa: từ cây thuốc phiện, nhựa opium, morphine, đến sự phát triển của Hóa dược và những opioid tổng hợp hiện đại.

Từ một dược liệu tự nhiên, con người phân lập được hoạt chất.

Từ hoạt chất, các nhà khoa học nghiên cứu cấu trúc và tác dụng.

Từ đó, họ có thể biến đổi cấu trúc hoặc thiết kế những phân tử mới để tạo ra các thuốc có đặc tính dược lý khác nhau.

Đó chính là một trong những con đường quan trọng đưa Dược học từ việc sử dụng dược liệu tự nhiên đến nền Hóa dược và Dược lý học hiện đại.

Và cũng từ đây, sinh viên có thể hiểu thêm một điều quan trọng trong học Dược:

Tên gọi của một nhóm thuốc không chỉ để ghi nhớ. Nó còn cho chúng ta biết nguồn gốc, phạm vi và mối quan hệ giữa các hoạt chất trong nhóm đó.

Lời kết:  Hiểu đúng một thuật ngữ để hiểu đúng một nhóm thuốc

Trong Dược học, đôi khi chỉ một chữ cũng có thể làm thay đổi ý nghĩa của cả khái niệm.

Opium không phải Opiat.

Opiat không bao trùm toàn bộ Opioid.

Và Opioid không đồng nghĩa với Opium.

Hiểu được ba thuật ngữ này không chỉ giúp sinh viên tránh một lỗi nhỏ về từ ngữ, mà còn giúp nhìn thấy quá trình phát triển của Dược học: từ một dược liệu tự nhiên đến việc phân lập hoạt chất, biến đổi cấu trúc và tạo ra những thuốc mới.

Có lẽ đó cũng là cái hay của ngành Dược.

Đằng sau một tên thuốc thường là một câu chuyện về hóa học, dược lý và lịch sử phát triển của khoa học./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung