NHÌN THẤY CON RẮN, BẠN ĐANG NHÌN THẤY ĐIỀU GÌ?

Giải mã những biểu tượng quen thuộc của ngành Y – Dược

Trong một buổi học đầu tiên của lớp Cao đẳng y Dược, sau khi giới thiệu về chương trình đào tạo, một em sinh viên giơ tay hỏi:

“Thưa thầy, tại sao biểu tượng của ngành Y – Dược lại là con rắn?”

Chưa kịp trả lời thì cả lớp đã rôm rả.

Một em nói:

“Em thấy bệnh viện có hình con rắn quấn quanh cây gậy.”

Em khác lại tiếp lời:

“Nhà thuốc thì con rắn quấn quanh cái ly.”

Một bạn học Y học cổ truyền bổ sung:

“Em còn thấy con rắn quấn quanh cây kim châm cứu.”

Rồi một em ngồi cuối lớp cười:

“Có chỗ lại là hai con rắn quấn quanh cây gậy có đôi cánh nữa thầy!”

Những câu hỏi ấy tưởng như rất đơn giản, nhưng lại mở ra cả một câu chuyện kéo dài hàng nghìn năm về lịch sử của ngành Y – Dược.

Thực ra, mỗi biểu tượng đều có một nguồn gốc, một ý nghĩa và một thông điệp riêng. Hiểu được điều đó cũng là hiểu thêm về nghề mà các em đã lựa chọn.

1. Vì sao lại là… con rắn?

Đối với nhiều người, rắn là loài vật nguy hiểm.

Nhưng trong các nền văn minh cổ đại, đặc biệt là Hy Lạp, con rắn lại được xem là biểu tượng của sự sống, trí tuệ và khả năng hồi phục.

Người xưa nhận thấy rắn định kỳ lột da. Sau mỗi lần lột xác, nó như mang một sức sống mới. Vì vậy, con rắn tượng trưng cho sự tái sinh, đổi mới và chữa lành.

Một điều thú vị hơn nữa là nọc rắn tuy rất độc nhưng nếu được nghiên cứu và sử dụng đúng cách lại có thể trở thành dược liệu quý. Ngày nay, nhiều loại thuốc điều trị tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn đông máu… được phát triển từ các hoạt chất có nguồn gốc từ nọc rắn.

Điều đó phản ánh một triết lý rất sâu sắc của y học:

Không có chất nào hoàn toàn là thuốc, cũng không có chất nào hoàn toàn là độc. Điều quyết định chính là liều lượng, cách sử dụng và kiến thức của người thầy thuốc.

Có lẽ vì thế mà con rắn trở thành biểu tượng của y học suốt hàng nghìn năm.

2.Một con rắn quấn quanh cây gậy – Biểu tượng chính thống của ngành Y

Đây là biểu tượng nổi tiếng nhất của ngành Y.

Hình ảnh này được gọi là Cây gậy của Asclepius.

Theo thần thoại Hy Lạp, Asclepius là vị thần chữa bệnh, được xem là ông tổ của y học phương Tây.

Biểu tượng gồm:

• Một cây gậy bằng gỗ.
• Một con rắn quấn quanh cây gậy.
• Không có đôi cánh.
• Chỉ có một con rắn.

Cây gậy tượng trưng cho hành trình của người thầy thuốc luôn đồng hành cùng người bệnh.

Con rắn tượng trưng cho tri thức, sự hồi phục, sự đổi mới và nghệ thuật chữa bệnh.

Ngày nay, đây vẫn được xem là biểu tượng chuẩn của ngành Y và được nhiều tổ chức y tế trên thế giới sử dụng.

3.Hai con rắn và đôi cánh – Biểu tượng thường bị nhầm lẫn

Không ít người cho rằng hình hai con rắn quấn quanh cây gậy có đôi cánh là biểu tượng của ngành Y.

Thực ra không phải.

Đó là Cây trượng của Hermes (Caduceus).

Hermes là vị thần của thương mại, giao thương, du lịch và truyền tin trong thần thoại Hy Lạp.

Biểu tượng này tượng trưng cho sự trao đổi, hòa giải và thương mại chứ không phải cho nghề chữa bệnh.

Đầu thế kỷ XX, do một sự nhầm lẫn trong quá trình sử dụng biểu tượng, một số tổ chức y tế tại Hoa Kỳ đã dùng Caduceus làm biểu tượng. Từ đó, nhiều người trên thế giới cũng hiểu nhầm.

Đây là một trong những sự nhầm lẫn nổi tiếng nhất trong lịch sử biểu tượng ngành Y.

4.Con rắn quấn quanh chiếc ly – Biểu tượng của ngành Dược

Nếu ngành Y có cây gậy của Asclepius thì ngành Dược lại có Chiếc cốc của Hygieia.

Hygieia là con gái của Asclepius, nữ thần của sức khỏe, vệ sinh và phòng bệnh.

Biểu tượng gồm:

• Một chiếc ly (hay chiếc cốc).
• Một con rắn quấn quanh hoặc hướng đầu vào chiếc ly.

Chiếc ly tượng trưng cho thuốc.

Con rắn tượng trưng cho tri thức dược học và nguồn dược chất.

Hình ảnh con rắn hướng vào chiếc ly mang ý nghĩa sử dụng tri thức để điều chế, bảo quản và sử dụng thuốc một cách đúng đắn nhằm bảo vệ sức khỏe con người.

Đây là biểu tượng được các hiệp hội dược trên thế giới sử dụng rộng rãi và cũng là hình ảnh quen

thuộc trên nhiều bảng hiệu nhà thuốc.

 

5.Con rắn quấn quanh cây kim châm cứu

Sinh viên học Y học cổ truyền thường bắt gặp biểu tượng này.

Đây không phải là biểu tượng quốc tế chính thức mà là một biểu tượng cách điệu.

Người thiết kế đã kết hợp:

• Con rắn của y học.
• Cây kim châm cứu.
• Đôi khi thêm hình âm dương hoặc lá thuốc.

Biểu tượng nhằm thể hiện đặc trưng của y học cổ truyền nhưng vẫn giữ triết lý chung là chăm sóc và điều trị người bệnh.

6.Chữ thập xanh của nhà thuốc có phải là biểu tượng ngành Dược?

Đây cũng là câu hỏi rất nhiều sinh viên đặt ra.

Câu trả lời là không hoàn toàn.

Chữ thập màu xanh chủ yếu là biểu tượng nhận diện nhà thuốc, giúp người dân dễ dàng biết nơi cung cấp thuốc và dịch vụ dược.

Màu xanh tượng trưng cho sức khỏe, sự an toàn và hy vọng.

Ở nhiều quốc gia, chữ thập xanh được sử dụng phổ biến trước cửa nhà thuốc.

Tại Việt Nam, nhiều nhà thuốc sử dụng đồng thời chữ thập xanh và chiếc cốc Hygieia để vừa tạo sự nhận biết, vừa thể hiện bản sắc của nghề Dược.

Vì vậy, chữ thập xanh không phải là biểu tượng lịch sử của ngành Dược mà là biểu tượng nhận diện trong hoạt động nghề nghiệp.

7.Đừng nhầm với Hội Chữ thập đỏ

Một sự nhầm lẫn khác cũng khá phổ biến là nhiều người cho rằng dấu thập đỏ trên nền trắng là biểu tượng của ngành Y.

Thực tế, Chữ thập đỏ là biểu tượng của phong trào nhân đạo quốc tế, có nhiệm vụ bảo vệ người bị thương, nhân viên y tế và các hoạt động cứu trợ trong chiến tranh cũng như thiên tai.

Tương tự, ở một số quốc gia Hồi giáo, biểu tượng Trăng lưỡi liềm đỏ được sử dụng với ý nghĩa và giá trị pháp lý tương đương.

Vì vậy, dấu thập đỏ không phải là biểu tượng của bệnh viện hay ngành Y nói chung, mà là biểu tượng được pháp luật quốc tế bảo hộ cho hoạt động nhân đạo.

8.Mỗi biểu tượng đều mang theo một lời nhắc nhở

Có người nhìn thấy con rắn thì nghĩ đến sự nguy hiểm.

Người làm nghề Y – Dược lại nhìn thấy trách nhiệm.

Con rắn nhắc người thầy thuốc phải luôn học tập để làm chủ tri thức.

Chiếc ly nhắc người dược sĩ rằng mỗi viên thuốc trao đi đều liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người.

Cây gậy của Asclepius nhắc người bác sĩ phải luôn đồng hành cùng người bệnh bằng y đức và chuyên môn.

Ngay cả chữ thập xanh trước cửa nhà thuốc cũng nhắc nhở rằng phía sau tấm biển ấy là trách nhiệm tư vấn đúng, cấp phát đúng và sử dụng thuốc an toàn.

Thay lời kết

Buổi học hôm ấy kết thúc bằng một câu nói mà tôi vẫn thường nhắc sinh viên:

“Các em có thể quên tên một vị thần trong thần thoại Hy Lạp. Có thể sau này cũng không còn nhớ chính xác chiếc cốc của Hygieia hay cây gậy của Asclepius xuất hiện từ thế kỷ nào. Nhưng điều thầy mong các em nhớ là ý nghĩa phía sau những biểu tượng ấy.”

Biểu tượng chỉ là hình ảnh.

Điều làm nên giá trị của biểu tượng chính là những con người đang mang trên mình biểu tượng đó.

Một chiếc áo blouse trắng sẽ không tự tạo nên người thầy thuốc.

Một tấm biển nhà thuốc sẽ không tự tạo nên người dược sĩ.

Chỉ có tri thức, y đức, sự tận tâm và tinh thần phụng sự người bệnh mới làm cho những biểu tượng ấy trở nên cao quý.

Và có lẽ, từ hôm nay, mỗi lần bước vào một bệnh viện hay một nhà thuốc, các em sẽ không còn chỉ nhìn thấy hình một con rắn.

Các em sẽ nhìn thấy phía sau đó là cả một truyền thống hàng nghìn năm của nghề Y – Dược, được gìn giữ và truyền lại qua biết bao thế hệ.

Bởi vậy, điều đáng tự hào nhất của người làm nghề Y – Dược không phải là được khoác lên mình một biểu tượng đẹp, mà là sống và làm việc xứng đáng với ý nghĩa cao đẹp của biểu tượng ấy./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung