12 con giáp và câu chuyện số phận con người

Khi nhìn lại cuộc đời mình, tôi chợt tự hỏi: con người giống con giáp của mình, hay chúng ta đã gửi những phẩm chất của con người vào những con vật ấy?

Có những người sinh ra dường như đã có một cuộc đời khá thuận lợi. Họ được sống trong gia đình đủ đầy, được học hành, có nghề nghiệp ổn định, cuộc sống sung túc, gia đình hạnh phúc và tuổi thọ cao.

Nhưng cũng có những người ngay từ khi chào đời đã phải đối diện với nhiều thiếu thốn. Tuổi thơ vất vả, lớn lên phải bươn chải, làm lụng quanh năm mà cuộc sống vẫn không mấy dư dả. Có người khỏe mạnh, sống lâu; cũng có người chẳng may gặp bệnh tật, biến cố khi tuổi đời còn rất trẻ.

Từ xa xưa, con người đã luôn muốn tìm lời giải thích cho những khác biệt ấy. Trong văn hóa dân gian phương Đông, một cách lý giải quen thuộc gắn cuộc đời mỗi người với năm sinh, giờ sinh, ngày sinh và “số phận”.

Tôi vốn không am hiểu tử vi và cũng chưa bao giờ nghĩ rằng năm sinh có thể quyết định cuộc đời một con người. Nhưng càng đi qua nhiều năm, đôi khi tôi cũng thử nhìn lại chính mình.

Tôi sinh năm Thìn.

1. Tôi và con Rồng của mình

Theo quan niệm dân gian, Rồng là con vật đặc biệt trong 12 con giáp. Rồng không có thật trong thế giới tự nhiên nhưng lại xuất hiện trong truyền thuyết, văn hóa và tâm thức của nhiều thế hệ người Á Đông. Người ta hình dung Rồng có thể bay lượn trên cao, vượt qua những khoảng cách rất xa, không chịu bó mình trong một không gian chật hẹp.

Nhìn lại cuộc đời mình, có điều khiến tôi đôi khi thấy thú vị: tôi dường như không chỉ có vài nét tính cách được dân gian gán cho người tuổi Thìn, mà cuộc sống cũng có một phần giống hình ảnh “con Rồng bay xa”.

Từ khi còn đi học, tôi thường được giao những công việc liên quan đến tập thể: lớp trưởng, lớp phó học tập, Liên chi đội trưởng. Những năm hoạt động Đoàn, tôi từng làm Bí thư, Phó Bí thư. Sau này, khi công tác trong ngành Y tế, tôi từng giữ chức Phó Chủ tịch Công đoàn tại Trung tâm Y tế. Trong công việc chuyên môn ngành Dược, tôi cũng có những năm đảm nhận vai trò quản lý và hiện nay là Trưởng khoa Dược, chịu trách nhiệm về hoạt động chuyên môn của khoa.

Tôi kể lại những điều ấy không phải để nói rằng mình có tài cán gì đặc biệt. Đó chỉ là những chặng đường tôi đã đi qua và những công việc tôi từng được giao. Nhưng nhìn lại, tôi nhận ra mình khá thường xuyên ở những vị trí phải tổ chức công việc, đứng ra giải quyết việc chung hoặc chịu trách nhiệm trước một tập thể.

Điều đó có phần trùng hợp với hình ảnh người tuổi Thìn trong quan niệm dân gian: năng động, có chí tiến thủ, thích hoạt động và thường được gắn với vai trò dẫn dắt.

Rồng thường được hình dung đang bay: bay trên cao, bay xa và ít khi đứng yên một chỗ.

Nhìn lại cuộc đời mình, tôi cũng là một người khá thường xuyên xa nhà.

Những năm còn công tác trong ngành Y tế, khi làm việc tại bệnh viện, phòng y tế rồi các đơn vị khác, cuộc sống của tôi nhiều khi được tính bằng những chuyến đi. Sáng thứ Hai rời nhà, đến chiều hoặc tối thứ Sáu mới trở về. Hai ngày cuối tuần là khoảng thời gian hiếm hoi được ở bên vợ con, rồi đầu tuần lại lên đường.

Cuộc sống ấy kéo dài nhiều năm. Tôi vẫn nhớ khi con trai còn nhỏ, vừa tròn một tuổi, tôi đã phải xa con theo cách ấy. Đến khi tôi nghỉ hưu, trở về nhà, thì con đã học lớp 11.

Có lẽ đó là một trong những điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất khi nhìn lại cuộc đời mình. Những năm tháng mà một người cha có thể chứng kiến từng bước trưởng thành của con, tôi lại ở cách xa gia đình bởi công việc và cuộc sống.

Nhưng câu chuyện “bay xa” chưa dừng lại ở đó. Sau khi nghỉ hưu khoảng hai năm, tôi lại tiếp tục vào Thành phố Hồ Chí Minh làm việc. Có khi nhanh thì khoảng một tháng tôi mới về nhà một lần; có những đợt hai, ba tháng mới thu xếp về được. Mỗi lần về đôi khi chỉ ở nhà ba, bốn hôm rồi lại đi.

Cuộc sống hiện tại vì thế vẫn là những ngày khá nhiều xa gia đình. Sau giờ làm việc, nhiều hôm tôi trở về nơi ở chỉ có một mình, tự lo bữa cơm, tự thu xếp mọi việc rồi tiếp tục công việc vào ngày hôm sau.

Tôi không biết đó là sự lựa chọn, hoàn cảnh công việc hay những ngả rẽ mà cuộc đời đưa mình đi qua. Càng không thể nói tất cả những điều ấy xảy ra vì tôi sinh năm Thìn.

Nhưng sự trùng hợp đó khiến tôi tự hỏi: phải chăng đôi khi chúng ta nhìn thấy hình ảnh của chính mình trong con giáp? Hay từ hàng nghìn năm trước, con người đã quan sát các con vật rồi gửi vào đó những phẩm chất mà mình nhận thấy hoặc mong muốn ở con người?

Nếu Rồng được hình dung là con vật bay cao, bay xa, thì cuộc đời tôi, ở một góc độ nào đó, cũng có những năm tháng như vậy. Chỉ có điều, Rồng trong truyền thuyết bay đi vì nó là Rồng; còn tôi bay đi vì công việc, trách nhiệm và những lựa chọn của cuộc sống.

2. Tuổi Thân và hình ảnh con Khỉ thông minh

Chẳng hạn, khi nói đến người tuổi Thân, nhiều người lập tức nghĩ đến hình ảnh con Khỉ. Khỉ nhanh nhẹn, linh hoạt, tò mò, có khả năng thích nghi và khá gần gũi với con người. Trong dân gian, hình tượng con Khỉ thường gắn với sự thông minh, lanh lợi và khả năng ứng biến.

Vì thế, người tuổi Thân cũng thường được gán cho những đặc điểm tương tự. Có người thấy rất đúng với mình, có người lại thấy chẳng đúng chút nào.

Điều thú vị nằm ở chỗ: chúng ta đang mô tả con người bằng đặc điểm của một con vật, hay đang dùng hình ảnh con vật để kể một câu chuyện về con người?

3. 12 con giáp từ đâu mà có?

Có lẽ rất ít người khi nói “tôi tuổi Tý”, “tôi tuổi Dần” hay “tôi tuổi Thìn” lại đặt câu hỏi: tại sao lại là 12 con vật này?

Nếu tìm hiểu kỹ, có một điều đáng chú ý: hệ thống 12 địa chi có lịch sử lâu đời hơn chính câu chuyện 12 con vật mà chúng ta thường biết.

Nói cách khác, có thể không phải ngay từ đầu người xưa đã nghĩ ra 12 con vật để chia con người thành 12 nhóm tính cách. 12 địa chi trước hết gắn với một hệ thống ký hiệu thời gian cổ đại. Về sau, các địa chi được kết hợp với những con vật và dần hình thành hệ thống 12 con giáp quen thuộc.

Vì thế, 12 con giáp không chỉ là chuyện tử vi. Nó còn phản ánh cách con người cổ đại đo thời gian, ghi nhớ năm tháng và dùng những hình ảnh quen thuộc của thế giới tự nhiên để diễn đạt những khái niệm trừu tượng.

4. Câu chuyện về 12 con vật

Hầu như ai biết về 12 con giáp cũng từng nghe chuyện Ngọc Hoàng tổ chức một cuộc thi để chọn 12 con vật và quyết định thứ tự của chúng. Chuột nhỏ bé nhưng thông minh, Trâu khỏe mạnh, cần cù, Hổ mạnh mẽ, rồi đến những con vật khác.

Câu chuyện có nhiều dị bản và ở mỗi nền văn hóa lại có cách kể khác nhau. Nhưng đó là truyền thuyết, không nên nhầm với lịch sử hình thành hệ thống địa chi.

Truyền thuyết cho chúng ta biết người xưa muốn gửi gắm điều gì vào mỗi con vật; còn lịch sử giúp hiểu hệ thống ấy hình thành và phát triển như thế nào.

5. Vậy tuổi nào mới là tuổi tốt?

Đây có lẽ là câu hỏi nhiều người quan tâm nhất.

Trong tử vi và quan niệm dân gian, việc luận đoán một con người không chỉ dựa vào con giáp mà còn xét can – chi, ngũ hành, ngày, tháng, giờ sinh và nhiều yếu tố khác. Bởi vậy, câu chuyện không đơn giản là “tuổi này tốt – tuổi kia xấu”.

Càng không thể chỉ dựa vào một năm sinh để khẳng định một người chắc chắn giàu sang, hạnh phúc hay sống thọ.

Nếu chỉ cần sinh đúng một năm là có thể quyết định số phận, những người cùng tuổi hẳn phải có cuộc đời gần như giống nhau. Nhưng thực tế không phải vậy. Hàng triệu người cùng sinh năm Thìn nhưng mỗi người có một cuộc đời riêng.

Cùng một con giáp nhưng không có hai cuộc đời hoàn toàn giống nhau.

6. Số phận hay sự lựa chọn?

Con người sinh ra không được quyền lựa chọn gia đình, hoàn cảnh kinh tế, thời điểm lịch sử hay nơi mình chào đời. Di truyền, dinh dưỡng, giáo dục, môi trường sống, điều kiện y tế, nghề nghiệp, các mối quan hệ xã hội và những biến cố bất ngờ đều có thể tác động đến cuộc đời một con người.

Những yếu tố ấy có thật và có thể nghiên cứu được.

Còn chuyện một người sinh vào giờ nào thì sẽ giàu hay nghèo, sống thọ hay yểu, làm lãnh đạo hay không, khoa học hiện đại không có cơ sở để khẳng định theo cách tử vi dân gian thường mô tả.

Nhưng điều đó không có nghĩa những câu chuyện về 12 con giáp không có giá trị. Văn hóa không chỉ tồn tại để dự đoán tương lai; nó còn giúp con người hiểu cách tổ tiên mình nhìn thế giới.

Khi người xưa gắn sự nhanh nhẹn với Khỉ, sức mạnh với Hổ, sự cần cù với Trâu hay quyền uy với Rồng, họ cũng đang kể một câu chuyện về những phẩm chất mà con người quan sát được và coi trọng.

7. Có khi chúng ta đang soi mình vào con giáp

Tôi càng nghĩ càng thấy một điều thú vị: có thể không phải con giáp quyết định con người, mà chính con người đã tạo nên ý nghĩa cho con giáp.

Một người tuổi Thân nghe rằng Khỉ thông minh, lanh lợi rồi nhìn lại bản thân và thấy mình cũng có những nét như vậy. Một người tuổi Thìn nghe về hình tượng Rồng mạnh mẽ, thích bay cao, thích vươn xa, rồi nhớ lại những chặng đường mình đã đi qua.

Có người thấy rất đúng, có người thấy hoàn toàn không đúng. Cả hai đều bình thường.

Riêng tôi, nếu không một lần nhìn lại những chặng đường đã qua, có lẽ tôi cũng chẳng chú ý đến sự trùng hợp giữa cuộc đời mình và những điều dân gian thường nói về người tuổi Thìn.

Tôi vẫn không nghĩ rằng tuổi Thìn đã quyết định cuộc đời tôi. Nhưng tôi thừa nhận rằng con Rồng đã khiến tôi tò mò về chính mình.

Lời kết: Có lẽ số phận không nằm trọn trong một năm sinh

Con người luôn muốn biết tương lai của mình. Khi đứng trước những điều không thể kiểm soát, chúng ta thường tìm đến những lời giải thích. Tử vi, con giáp, cung hoàng đạo hay nhiều hệ thống niềm tin khác có thể giúp con người cảm thấy mình đang hiểu được phần nào thế giới.

Nhưng cuộc đời mỗi người có lẽ rộng lớn hơn rất nhiều so với một chữ “Thìn”, “Thân” hay bất kỳ con giáp nào khác.

Một năm sinh có thể cho chúng ta một cái tên trong lịch truyền thống. Nhưng cách chúng ta sống mới tạo nên câu chuyện của cuộc đời mình.

Tôi sinh năm Thìn và khi nhìn lại những chặng đường đã qua, tôi thấy mình có những điểm khiến tôi liên tưởng đến hình ảnh con Rồng. Đó là một sự trùng hợp thú vị.

Còn nó có phải là “số phận” hay không, có lẽ mỗi người sẽ có câu trả lời của riêng mình.

Với tôi, câu hỏi đáng quan tâm hơn không phải là: “Tôi sinh năm gì nên số phận sẽ ra sao?”, mà là: “Tôi được sinh ra trong hoàn cảnh nào, và tôi sẽ làm gì với cuộc đời mà mình có?”

Có lẽ đó cũng là cách để chúng ta nhìn 12 con giáp nhẹ nhàng hơn: không phải như một bản án đã viết sẵn cho số phận, mà như một phần ký ức văn hóa để mỗi người đôi khi soi vào đó và hiểu thêm một chút về chính mình./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung