Tắc kè – từ tiếng gọi trên mái nhà đến vị thuốc Cáp giới

Có những con vật chỉ cần nghe tiếng kêu, người ta đã nhận ra. Tắc kè là một loài như thế. Từ mái nhà, vách tường và những khu vườn trong ký ức, tắc kè bước vào y học cổ truyền với một cái tên rất đẹp: Cáp giới.

“Tắc… kè…” – tiếng gọi của đêm

Buổi sáng, bên ly cà phê, đôi khi một âm thanh rất quen cũng đủ kéo ký ức trở về.

Ngày trước, trong những ngôi nhà mái ngói, những bức tường cũ hay khu vườn nhiều cây cối, khi màn đêm buông xuống thường vang lên một tiếng kêu đặc trưng:

“Tắc… kè… Tắc… kè…”

Không cần nhìn thấy, người ta cũng biết đó là tắc kè.

Ban ngày, chúng thường ẩn mình trong những nơi kín đáo. Đến tối, tắc kè mới bắt đầu hoạt động, bò trên tường, mái nhà, săn bắt côn trùng và phát ra tiếng kêu như một dấu hiệu báo đêm đã về.

Tắc kè thuộc họ Tắc kè (Gekkonidae), loài được sử dụng làm dược liệu là Gekko gecko Linnaeus.

Một đặc điểm rất thú vị của loài vật này là khả năng bám trên những bề mặt dựng đứng, thậm chí bò trên trần nhà. Các ngón chân của tắc kè có cấu tạo đặc biệt với những cấu trúc cực nhỏ, tạo nên khả năng bám dính đáng kinh ngạc.

Một con vật nhỏ bé nhưng lại sở hữu một “công nghệ” mà con người phải mất nhiều năm nghiên cứu mới hiểu được.

1. Tắc kè – một “chuyên gia” sống về đêm

Tắc kè thuộc họ Tắc kè (Gekkonidae), loài thường được sử dụng làm dược liệu là Gekko gecko Linnaeus.

Đây là một loài bò sát hoạt động chủ yếu về đêm. Ban ngày chúng thường ẩn mình trong các khe đá, hốc cây, mái nhà hoặc những nơi kín đáo; khi trời tối mới bắt đầu hoạt động mạnh.

Thức ăn của tắc kè chủ yếu là các loại côn trùng và động vật nhỏ.

Nếu từng quan sát tắc kè bò trên tường, người ta dễ đặt câu hỏi: Vì sao nó có thể bám chắc trên một bề mặt thẳng đứng, thậm chí trên trần nhà?

Bí mật nằm ở cấu tạo đặc biệt của bàn chân.

Các ngón chân của tắc kè có những cấu trúc cực nhỏ tạo ra lực tương tác với bề mặt, giúp chúng có khả năng bám dính đáng kinh ngạc. Đây cũng là một trong những đặc điểm khiến tắc kè trở thành đối tượng được giới khoa học quan tâm trong lĩnh vực vật liệu và công nghệ bám dính sinh học.

Một con vật nhỏ bé nhưng lại sở hữu một “công nghệ” mà con người phải mất rất nhiều thời gian để nghiên cứu.

2. Một vị thuốc thường được nhắc đến theo đôi

Tắc kè còn có một điểm khiến nó trở nên đặc biệt trong dược liệu cổ truyền: Cáp giới (蛤蚧) thường được nhắc đến với hình ảnh một đôi tắc kè đực – cái.

Dược liệu Cáp giới được chế biến từ toàn thân tắc kè sau khi làm sạch, phơi hoặc sấy khô. Trong cách dùng truyền thống, người ta thường giữ cả đôi đực và cái.

Từ đó hình thành một hình ảnh khá đặc biệt trong YHCT: một vị thuốc đi cùng một đôi tắc kè.

Người xưa còn gắn cách dùng này với quan niệm âm dương, sự phối hợp và bổ trợ lẫn nhau.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa kinh nghiệm của YHCT và bằng chứng của khoa học hiện đại. Việc dùng cả đôi là một nét của truyền thống sử dụng dược liệu, nhưng không có nghĩa khoa học hiện đại đã chứng minh một cặp đực – cái luôn có tác dụng tốt hơn một cá thể.

Đây cũng là điều thú vị khi tìm hiểu dược liệu: mỗi vị thuốc không chỉ có thành phần hóa học, mà còn mang theo cả lịch sử sử dụng và quan niệm y học của một thời đại.

3. Con vật biết thay đổi màu sắc

Tắc kè còn được nhiều người nhớ đến bởi khả năng thay đổi màu sắc.

Màu sắc trên cơ thể chúng không phải lúc nào cũng cố định mà có thể thay đổi theo ánh sáng, thời điểm trong ngày, môi trường và trạng thái sinh lý.

Trong dân gian, điều này thường được kể thành câu chuyện tắc kè “đổi màu” để hòa mình vào môi trường, tránh kẻ thù hoặc thích nghi với hoàn cảnh bất lợi.

Thực tế sinh học phức tạp hơn thế.

Sự thay đổi màu sắc ở bò sát có thể chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có ánh sáng, nhiệt độ và trạng thái sinh lý. Vì vậy, không nên đơn giản hóa rằng tắc kè chỉ đổi màu với mục đích ngụy trang.

Nhưng dù giải thích theo cách nào, khả năng điều chỉnh màu sắc vẫn cho thấy một điều đáng kinh ngạc:

Thiên nhiên đã trang bị cho một con vật nhỏ bé những cơ chế thích nghi mà con người phải mất rất lâu mới khám phá.

4. Từ tắc kè đến Cáp giới

Nếu trong đời sống, tắc kè được nhớ đến bởi tiếng kêu, thì trong YHCT, nó được biết đến với cái tên Cáp giới.

Theo lý luận YHCT, Cáp giới có vị mặn, tính bình, quy vào kinh Phế và Thận; được sử dụng với công năng truyền thống bổ phế, ích thận, nạp khí, bình suyễn.

Cáp giới thường được dùng trong các bài thuốc cổ truyền liên quan đến ho, suyễn, khó thở, đặc biệt trong những trường hợp được YHCT quy về phế thận hư.

Trong đó, “nạp khí” là một đặc điểm khá riêng của vị thuốc này.

Theo lý luận YHCT, Phế chủ hô hấp, Thận chủ nạp khí. Khi chức năng nạp khí suy yếu, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng khó thở, nhất là khi gắng sức. Cáp giới được sử dụng trong những trường hợp này theo nguyên tắc biện chứng luận trị.

Đây là cách lý giải và sử dụng theo hệ thống YHCT, không nên đồng nhất trực tiếp với chẩn đoán hay điều trị của y học hiện đại.

5. Vị thuốc không đồng nghĩa với thuốc chữa bách bệnh

Ngày nay, Cáp giới đôi khi được quảng cáo với rất nhiều công dụng, từ bổ phổi, trị hen suyễn đến tăng cường sinh lực.

Nhưng một vị thuốc có lịch sử sử dụng lâu đời không đồng nghĩa với việc mọi công dụng được truyền miệng đều đã được khoa học chứng minh.

Đặc biệt với dược liệu động vật, điều quan trọng là phải xác định đúng loài, bảo đảm chất lượng nguyên liệu, quy trình chế biến và an toàn khi sử dụng.

Một con tắc kè bắt ngoài tự nhiên và một dược liệu Cáp giới đạt tiêu chuẩn không phải là hai khái niệm hoàn toàn giống nhau.

Vì thế, không nên tự ý sử dụng Cáp giới chỉ vì nghe nói tắc kè “bổ phổi” hay “chữa hen”. Việc sử dụng vị thuốc cần đặt trong bối cảnh chẩn đoán, thể bệnh, phối ngũ và liều dùng phù hợp.

6. Khi tắc kè bước vào phòng thí nghiệm

Điều thú vị là ngày nay Cáp giới không chỉ được nhìn dưới góc độ kinh nghiệm cổ truyền.

Các nhà khoa học quan tâm đến thành phần hóa học, protein, peptide và các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cơ thể tắc kè.

Một hướng nghiên cứu đặc biệt quan trọng là xác định chính xác nguồn gốc của dược liệu.

Khi tắc kè đã được chế biến khô, hình thái bên ngoài có thể thay đổi, khiến việc nhận diện bằng mắt thường trở nên khó khăn. Các kỹ thuật sinh học phân tử, trong đó có DNA barcoding, mở ra khả năng xác định chính xác loài trong những mẫu dược liệu đã qua chế biến.

Đây là bước rất quan trọng để đưa dược liệu truyền thống tiến gần hơn tới tiêu chuẩn của khoa học hiện đại.

Một vị thuốc muốn được nghiên cứu sâu cần trả lời những câu hỏi tưởng như đơn giản:

Đó chính xác là loài gì?

Có những thành phần nào?

Hoạt chất nào tạo nên tác dụng?

Tác dụng đã được chứng minh đến đâu?

Liều nào an toàn?

Và cuối cùng:

Lợi ích có lớn hơn nguy cơ hay không?

Đó là con đường mà Cáp giới, cũng như nhiều dược liệu truyền thống khác, đang từng bước đi qua.

7. Đừng để vị thuốc trở thành nguyên nhân làm mất loài thuốc

Có một nghịch lý trong câu chuyện dược liệu.

Một loài càng được coi là quý, nhu cầu khai thác đôi khi càng tăng.

Tắc kè không chỉ được sử dụng làm dược liệu mà còn được khai thác cho các mục đích khác. Trong khi đó, một con tắc kè ngoài tự nhiên không đơn thuần là một “nguồn nguyên liệu làm thuốc”.

Nó là một mắt xích của hệ sinh thái, là loài săn bắt côn trùng và là một phần của thế giới tự nhiên.

Vì vậy, câu chuyện về Cáp giới hôm nay không nên chỉ đặt câu hỏi:

“Tắc kè chữa được bệnh gì?”

Mà cần đặt thêm một câu hỏi quan trọng hơn:

“Làm thế nào để khai thác giá trị của dược liệu mà không làm tổn hại chính loài sinh vật tạo nên vị thuốc ấy?”

Bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu nuôi sinh sản, kiểm soát khai thác và phát triển nguồn nguyên liệu bền vững vì thế không phải chuyện xa vời. Đó chính là cách để một vị thuốc có thể tồn tại lâu dài cùng con người.

8. Lời kết: Từ mái nhà cũ đến phòng thí nghiệm

Ngày trước, người ta nghe tiếng tắc kè và biết đêm đã xuống.

Ngày nay, từ một mẫu Cáp giới, nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu thành phần hóa học, nghiên cứu hoạt tính sinh học hay sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử để xác định nguồn gốc loài.

Hai thế giới tưởng như rất xa nhau nhưng thực ra lại bắt đầu từ cùng một con vật.

Đó cũng chính là vẻ đẹp của dược liệu.

Một vị thuốc không chỉ là một gói dược liệu nằm trong ngăn tủ.

Đằng sau nó có thể là một loài sinh vật, một vùng đất, một nền văn hóa, một kinh nghiệm chữa bệnh và cả một câu chuyện khoa học chưa được khám phá hết.

Tắc kè cũng vậy.

Từ tiếng gọi “Tắc… kè…” vang lên trong những đêm xưa, nó bước vào sách thuốc với cái tên Cáp giới.

Từ một con vật dân dã trên mái nhà, nó trở thành đối tượng nghiên cứu của sinh học và dược học hiện đại.

Và có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là chúng ta có thể lấy gì từ con tắc kè.

Mà là:

Chúng ta hiểu được bao nhiêu về thiên nhiên trước khi thiên nhiên không còn đủ kiên nhẫn để chờ con người khám phá.

Biết đâu, một buổi sáng nào đó, bên ly cà phê quen thuộc, khi bất chợt nghe lại tiếng:

“Tắc… kè…”

Ta sẽ không chỉ nhớ đến một con vật.

Mà nhớ rằng, trên mái nhà năm nào, từng có một “vị thuốc” đang sống – một sinh vật nhỏ bé nhưng phía sau nó là cả một câu chuyện về sinh học, y học cổ truyền, dược học và bảo tồn thiên nhiên./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung