Đột quỵ ở tuổi 20–30: Khi căn bệnh của tuổi già tìm đến người trẻ

Một người 27 tuổi đang làm việc bình thường bỗng thấy cánh tay yếu, nói khó, miệng méo. Ban đầu chỉ nghĩ mình quá mệt. Nhưng vài phút sau, gia đình nhận ra đây có thể là một cơn đột quỵ. Tuổi 27 – còn quá trẻ để nghĩ đến đột quỵ? Thực tế không đơn giản như vậy.  

“Tôi còn trẻ, làm sao có thể đột quỵ?”

Nhắc đến đột quỵ, nhiều người vẫn hình dung đó là căn bệnh của những người trung niên hoặc cao tuổi. Thế nhưng thực tế y khoa cho thấy đột quỵ có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khoảng 1 trong 7 trường hợp đột quỵ xảy ra ở nhóm thanh thiếu niên và người trẻ từ 15–49 tuổi. CDC cũng nhận định sự gia tăng các yếu tố nguy cơ như béo phì, tăng huyết áp và đái tháo đường ở người trẻ có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ đột quỵ ở nhóm tuổi này.

Đáng chú ý hơn, dữ liệu theo dõi tại Mỹ cho thấy tỷ lệ người trưởng thành 18–44 tuổi tự báo cáo từng bị đột quỵ đã tăng 14,6% trong giai đoạn 2011–2013 đến 2020–2022.

Điều đó đặt ra một câu hỏi: Vì sao một căn bệnh vốn được xem là của tuổi già lại xuất hiện ở người 20–30 tuổi?

Điều quan trọng là: 20 hay 30 tuổi không phải là “giấy miễn trừ” trước đột quỵ.

1. Người trẻ đang mang những yếu tố nguy cơ vốn thuộc về tuổi già

Một trong những thay đổi đáng chú ý là các yếu tố nguy cơ tim mạch xuất hiện sớm hơn.

Tăng huyết áp, cholesterol cao, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc và ít vận động vốn thường được nghĩ đến ở người lớn tuổi. Nhưng những yếu tố này hiện cũng xuất hiện ở người trẻ.

Một tổng quan gần đây về đột quỵ thiếu máu não ở người trẻ cho thấy tăng huyết áp và rối loạn lipid máu là những yếu tố nguy cơ truyền thống thường gặp; ngoài ra còn có hút thuốc, đái tháo đường, béo phì và ít hoạt động thể lực.

Điều đáng lo là các yếu tố nguy cơ thường không xuất hiện riêng lẻ.

Một người 25 tuổi có thể vừa thừa cân, vừa hút thuốc, ít vận động, ăn uống nhiều muối và có huyết áp cao nhưng hoàn toàn không biết mình đang có nguy cơ.

Huyết áp cao đặc biệt nguy hiểm bởi nhiều người trẻ không có bất kỳ triệu chứng nào.

Họ vẫn đi làm, tập luyện, sinh hoạt bình thường và cho rằng mình khỏe mạnh.

Cho đến khi một biến cố mạch máu xảy ra.

2. Nhưng đừng đổ tất cả cho thức khuya và stress

Nói đột quỵ ở người trẻ là do “thức khuya, stress” là cách giải thích quá đơn giản.

Stress, thiếu ngủ, làm việc kéo dài có thể liên quan đến sức khỏe tim mạch và các yếu tố nguy cơ, nhưng không nên biến chúng thành nguyên nhân trực tiếp duy nhất của đột quỵ.

Ở người trẻ, các bác sĩ thường phải tìm kiếm nhiều nguyên nhân khác nhau.

Đó có thể là một bệnh tim tiềm ẩn, rối loạn đông máu, bất thường mạch máu não hoặc một bệnh lý mạch máu mà trước đó người bệnh chưa từng biết đến.

Một số trường hợp còn liên quan đến sử dụng chất kích thích.

Chính vì vậy, khi một người 20–30 tuổi bị đột quỵ, việc tìm nguyên nhân thường cần được thực hiện kỹ lưỡng hơn so với suy nghĩ đơn giản rằng “do lối sống không lành mạnh”.

3. Những nguyên nhân đặc thù của đột quỵ ở người trẻ

Ở người trẻ, bác sĩ có thể phải tìm kiếm một “bức tranh” nguyên nhân rộng hơn.

* Bóc tách động mạch

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý là bóc tách động mạch cổ, xảy ra khi thành động mạch bị tổn thương, tạo điều kiện hình thành huyết khối hoặc làm hẹp lòng mạch, từ đó có thể gây thiếu máu não.

Đây là một nguyên nhân quan trọng của đột quỵ ở người trẻ và có thể xảy ra ngay cả khi người bệnh không có các yếu tố nguy cơ tim mạch điển hình.

* Bệnh tim và lỗ bầu dục tồn tại

Một số người trẻ có bất thường tim bẩm sinh hoặc rối loạn nhịp tim mà trước đó chưa được phát hiện.

Đặc biệt, lỗ bầu dục tồn tại (PFO) có thể được xem xét trong một số trường hợp đột quỵ thiếu máu não không tìm được nguyên nhân rõ ràng.

Không phải cứ có PFO là sẽ bị đột quỵ. Nhưng ở một số bệnh nhân trẻ, đây là một trong những yếu tố bác sĩ cần đánh giá khi tìm nguồn gốc cục máu đông.

* Rối loạn đông máu

Một số rối loạn đông máu di truyền hoặc mắc phải có thể khiến máu dễ hình thành cục đông hơn.

Ở người trẻ bị đột quỵ không giải thích được bằng các yếu tố nguy cơ thông thường, bác sĩ có thể cân nhắc tìm kiếm những bất thường về đông máu tùy từng trường hợp.

* Dị dạng và bệnh lý mạch máu

Dị dạng động-tĩnh mạch não, phình mạch, bệnh Moyamoya và một số bệnh lý mạch máu khác cũng có thể gây đột quỵ ở người trẻ, trong đó có cả đột quỵ xuất huyết.

Đây là lý do một người 25 tuổi không có tăng huyết áp, không hút thuốc vẫn có thể gặp một biến cố mạch máu não nghiêm trọng.

4.Migraine, thuốc tránh thai và thai kỳ: những yếu tố không thể bỏ qua

Ở người trẻ, một số yếu tố đặc thù liên quan đến giới và tình trạng sinh sản cũng cần được chú ý.

Migraine, đặc biệt migraine có aura, được ghi nhận là một yếu tố liên quan đến nguy cơ đột quỵ ở một số nhóm người trẻ.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng: migraine không đồng nghĩa với đột quỵ, và phần lớn người bị migraine không bị đột quỵ.

Ở phụ nữ trẻ, thai kỳ và giai đoạn hậu sản cũng là những thời điểm cần lưu ý. Một số biến chứng của thai kỳ, đặc biệt các tình trạng liên quan đến tăng huyết áp, có thể làm tăng nguy cơ biến cố mạch máu.

Thuốc tránh thai chứa estrogen cũng cần được lựa chọn phù hợp với từng người, đặc biệt khi có các yếu tố nguy cơ như hút thuốc hoặc migraine có aura.

5.Chất kích thích: một nguy cơ đặc biệt đáng lo

Một vấn đề khác không thể bỏ qua ở người trẻ là sử dụng các chất kích thích.

Một số chất kích thích có thể gây tăng huyết áp mạnh, co mạch, rối loạn nhịp tim hoặc những thay đổi khác làm tăng nguy cơ đột quỵ.

Các tài liệu lâm sàng về đột quỵ ở người trẻ ghi nhận việc sử dụng chất kích thích và lạm dụng rượu là những yếu tố cần được khai thác khi đánh giá nguyên nhân.

Điều này càng cho thấy việc hỏi bệnh ở người trẻ bị đột quỵ không thể chỉ dừng lại ở câu hỏi “có tăng huyết áp hay không?”.

6. Điều nguy hiểm nhất: người trẻ thường không nghĩ mình bị đột quỵ

Đây có thể là một trong những vấn đề đáng lo nhất.

Một người 25 tuổi đột nhiên tê tay có thể nghĩ mình nằm sai tư thế.

Một người 28 tuổi chóng mặt có thể nghĩ do thiếu ngủ.

Một người 30 tuổi nói khó có thể cho rằng mình quá căng thẳng.

Nhưng đột quỵ không chờ đến tuổi 60 mới xuất hiện.

Các dấu hiệu cảnh báo có thể đến rất đột ngột:

• Méo miệng hoặc một bên mặt bị xệ.
• Yếu hoặc tê đột ngột ở mặt, tay hoặc chân, đặc biệt ở một bên cơ thể.
• Nói khó, nói ngọng hoặc không hiểu lời người khác.
• Đột ngột nhìn mờ hoặc mất thị lực.
• Chóng mặt, mất thăng bằng, đi lại khó khăn.
• Đau đầu dữ dội đột ngột không rõ nguyên nhân.

CDC nhấn mạnh rằng mỗi phút đều quan trọng khi đột quỵ xảy ra, bởi điều trị nhanh có thể giúp giảm tổn thương não. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, cần gọi cấp cứu ngay thay vì chờ triệu chứng tự hết.

Các biểu hiện của bệnh lý đột quỵ: Yếu chân tay, méo miệng, nói khó, đau đầu, chóng mặt… thì cần đến ngay các cơ sở y tế để thăm khám sớm trong thời gian vàng.

7. 20 tuổi – đã đến lúc quan tâm đến huyết áp chưa?

Câu trả lời là có.

Không phải vì mọi người trẻ đều có nguy cơ đột quỵ cao, mà vì những yếu tố nguy cơ của đột quỵ có thể bắt đầu tích lũy từ rất sớm.

Kiểm tra huyết áp định kỳ. Giữ cân nặng hợp lý. Tăng vận động. Không hút thuốc. Hạn chế rượu bia. Ăn uống cân bằng, giảm muối và các thực phẩm không có lợi cho tim mạch.

Nếu có thừa cân, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch, cần chủ động kiểm tra sức khỏe và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.

Đặc biệt, đừng đợi đến khi có triệu chứng mới kiểm tra huyết áp.

Phòng ngừa đột quỵ ở tuổi 20–30 không phải là sống trong lo sợ. Đó đơn giản là bắt đầu quan tâm đến sức khỏe mạch máu sớm hơn.

Lời kết: Tuổi trẻ không phải là giấy miễn trừ

Đột quỵ ở tuổi 20–30 vẫn ít gặp hơn rất nhiều so với ở người cao tuổi. Vì vậy, không nên tạo tâm lý hoang mang rằng bất kỳ người trẻ nào cũng có nguy cơ đột quỵ.

Nhưng điều ngược lại cũng nguy hiểm: cho rằng còn trẻ thì không thể đột quỵ.

Ở người trẻ, nguyên nhân có thể là những yếu tố nguy cơ quen thuộc đang xuất hiện sớm, nhưng cũng có thể là bệnh tim, bất thường mạch máu, rối loạn đông máu, bệnh lý miễn dịch, migraine hoặc những nguyên nhân đặc thù khác.

Bởi vậy, điều quan trọng không phải là sợ hãi trước đột quỵ.

Điều quan trọng là biết nhận diện nó, biết khi nào cần cấp cứu và biết rằng phòng ngừa có thể bắt đầu từ rất sớm.

25 tuổi vẫn có thể đột quỵ – nhưng 25 tuổi cũng chính là lúc còn đủ sớm để bảo vệ những mạch máu sẽ theo mình thêm nửa thế kỷ nữa./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung