Cây Sổ – Một quả rừng và một đời nghề

1.Mở đầu:  Một chuyến đi rừng tháng 8 năm 1988

Tháng 8 năm 1988, khi ấy tôi vừa tốt nghiệp Dược sĩ Trung học và đang chờ nhận công tác.

Tranh thủ khoảng thời gian ấy, tôi cùng gia đình lên vùng cao thu hái mây – loại mây dùng để đan lát, làm mành xuất khẩu và một số mặt hàng thủ công mỹ nghệ. Đó cũng là nghề truyền thống của gia đình.

Hôm ấy trời nắng. Nhưng càng đi sâu vào rừng già nhiệt đới, không khí càng mát. Những tán cây lớn đan xen, che bớt ánh nắng, tạo nên một không gian xanh mát và yên tĩnh.

Đi được một lúc lâu, bụng bắt đầu đói, cổ họng cũng khát.

Tôi không ngờ rằng chính trong lúc ấy, dưới một gốc cây lớn giữa rừng, tôi lại bắt gặp một loài cây mà gần bốn mươi năm sau vẫn còn nhớ mãi.

2. Những quả vàng dưới gốc cây

Đang mải miết tìm mây, tôi bỗng bắt gặp dưới một gốc cây rất lớn những quả nhỏ cỡ nắm tay, chín vàng rực.

Cây có thân to, lớp vỏ màu nâu đỏ. Tôi nhặt một quả lên, bổ ra thì thấy bên trong có khoảng 5–7 múi màu vàng trong, mọng nước, nhìn khá giống những múi măng cụt.

Thấy quả lạ, tôi ăn thử một miếng.

Ngọt, mọng nước và khá ngon.

Đang lúc bụng đói, lại gặp thứ quả ngon như vậy, tôi chẳng nghĩ ngợi gì nhiều. Thế là cứ ăn, ăn một lúc cho… no luôn cái bụng!

Lúc ấy, tôi hoàn toàn không biết rằng mình vừa ăn một loại quả mà sau này lại trở thành một kỷ niệm khó quên trong cuộc đời làm nghề Dược.

3. Cái giá của một lần ăn quả lúc bụng đói

Khoảng hơn một giờ sau, tôi bắt đầu thấy bụng cồn cào, khó chịu. Điều lạ nhất là miệng cứ liên tục tiết nước bọt, nước miếng tuôn ra rất nhiều.

Thấy tôi có biểu hiện như vậy, một người trong đoàn mới bảo:

“Đó là quả Sổ. Quả ăn được đấy, nhưng bụng đang đói mà ăn thì dễ sót ruột, miệng lại chảy nước dãi. Không nên ăn nhiều lúc đói.”

Nghe vậy, tôi mới giật mình.

Hóa ra mình vừa phạm phải một “quy luật” mà những người có kinh nghiệm đi rừng đã biết từ lâu.

Điều thú vị là lúc ấy tôi đã là một Dược sĩ Trung học, đã được học về dược liệu và thực vật dược. Tôi biết khá nhiều loài cây thuốc, nhưng cái tên cây Sổ thì hoàn toàn xa lạ.

Chính sự tình cờ ấy khiến tôi tò mò: Cây này là cây gì? Vì sao quả ăn được mà ăn lúc đói lại có cảm giác như vậy? Và liệu nó có phải là một cây thuốc hay không?

Câu hỏi ấy đã theo tôi ra khỏi cánh rừng năm đó và dẫn tôi đến một cuốn sách mà tôi luôn trân trọng trong cuộc đời làm nghề Dược.

4. Cuốn sách quý của một người sinh viên Dược

Tôi nhớ đến cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của cố GS.TS. Đỗ Tất Lợi, một cuốn sách đã gắn bó với tôi từ những năm còn là sinh viên Dược.

Những năm 1985–1988, để có được cuốn sách ấy không phải chuyện dễ dàng. Sách vừa quý, vừa hiếm, giá lại rất cao. Theo ký ức của tôi, có thời điểm một cuốn sách có giá gần hai chỉ vàng – một khoản tiền rất lớn đối với một sinh viên thời ấy.

Nhưng càng quý, tôi lại càng muốn có bằng được.

Vì yêu thích cây thuốc, tôi bắt đầu chắt chiu từng khoản tiền nhỏ. Tiền từ những lần đi rừng đốn củi, tiền làm thêm những công việc lặt vặt, cộng với những khoản ba mẹ cho… tất cả đều được tôi dành dụm.

Rồi cuối cùng, tôi cũng “tậu” được cuốn sách mình ao ước.

Với tôi khi ấy, đó không đơn thuần là một cuốn sách. Nó giống như một người thầy luôn ở bên cạnh. Mỗi khi bắt gặp một loài cây lạ, tôi lại mở sách ra tìm hiểu, đối chiếu và khám phá.

Cuốn sách dần trở thành “sách gối đầu giường”, theo tôi trong những năm học tập và sau này trong suốt quá trình hành nghề.

Và thật tình cờ, chính cuốn sách quý ấy đã giúp tôi nhận ra loài cây mà mình từng gặp giữa rừng năm 1988.

5. Từ những trang sách, nhận ra cây Sổ

Khi tìm hiểu về loài cây mình đã gặp trong rừng, tôi mở cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam và bắt gặp cái tên cây Sổ.

Đọc phần mô tả, tôi gần như nhận ra ngay hình ảnh mình đã gặp hôm nào: một cây gỗ lớn, thân có lớp vỏ màu nâu đỏ; quả lớn, khi chín chuyển sang màu vàng; bên trong là những múi mọng nước có thể ăn được.

Thì ra đó chính là cây Sổ!

Tôi nhớ lại những quả vàng rực nằm dưới gốc cây giữa rừng, nhớ cái vị ngọt, mọng nước của những múi quả mà mình đã ăn khi bụng đang đói. Rồi tôi lại nhớ đến cảm giác cồn cào và nước miếng cứ tuôn ra hơn một giờ sau đó.

Một loại cây tôi đã gặp, đã ăn quả, nhưng phải nhờ đến sách mới biết được tên của nó.

Càng đọc, tôi càng thú vị khi nhận ra cây Sổ không chỉ là một loài cây cho quả ăn được mà còn là một cây dược liệu trong kho tàng cây thuốc Việt Nam.

Với một người vừa bước ra khỏi trường Dược như tôi khi ấy, phát hiện đó khiến tôi hiểu thêm rằng thiên nhiên quanh mình còn biết bao loài cây chúng ta có thể gặp, nhưng để hiểu đúng về chúng lại cần đến kiến thức, sự quan sát và những nguồn tư liệu đáng tin cậy.

6. Cây Sổ dưới góc nhìn Dược liệu

Cây Sổ bà có tên khoa học là Dillenia indica L., thuộc họ Sổ (Dilleniaceae).

Đây là loài cây gỗ lớn, thường cao khoảng 15–20 m, thân có vỏ xù xì màu đỏ hồng hoặc nâu đỏ. Lá khá lớn; hoa màu trắng; quả lớn, khi chín chuyển từ xanh sang vàng, có thể sử dụng làm thực phẩm.

Ở Việt Nam, Sổ bà phân bố chủ yếu ở một số tỉnh miền núi phía Bắc. Cây thường mọc ở những nơi có độ ẩm cao như ven suối, khe nước. Mùa hoa khoảng tháng 3–5, mùa quả từ tháng 8–10.

Điều thú vị là tháng 8 năm ấy, tôi gặp cây Sổ đúng vào mùa quả. Khi đó, tôi chỉ biết đây là một loại quả lạ, ăn ngon. Mãi sau này, khi tìm hiểu kỹ hơn, tôi mới biết quả Sổ được sử dụng làm thực phẩm, trong khi lá và một số bộ phận khác của cây còn được sử dụng làm dược liệu theo kinh nghiệm dân gian.

Theo tài liệu y học cổ truyền, Sổ bà có vị chua, hơi chát, tính bình. Lá được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian với một số công dụng như giải độc, thu liễm và hỗ trợ trong một số chứng ho, sốt, phù thũng. Lá và vỏ cây có chứa tannin, cùng một số hợp chất khác được ghi nhận trong các nghiên cứu về loài cây này.

Những thông tin ấy khiến tôi càng thấy thú vị: một loài cây mà tôi từng gặp rất tình cờ trong rừng, từng ăn quả khi bụng đói, lại có mặt trong kho tàng dược liệu của dân tộc.

7. Đi rừng cho trải nghiệm, sách giúp gọi đúng tên

Nhìn lại câu chuyện ấy, tôi nhận ra rằng nghề Dược của mình có lẽ đã được nuôi dưỡng từ những trải nghiệm rất đời thường.

Đi rừng cho tôi trải nghiệm, nhưng sách giúp tôi gọi đúng tên những điều mình đã gặp.

Nếu không có chuyến đi năm ấy, có lẽ tôi sẽ chỉ biết cây Sổ qua những trang sách.

Nếu không có cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của cố GS.TS. Đỗ Tất Lợi, có lẽ quả Sổ mà tôi từng ăn giữa rừng chỉ mãi là một loại quả lạ mà tôi tình cờ gặp.

Hai điều ấy – trải nghiệm thực tế và tri thức từ sách – đã gặp nhau ở một thời điểm rất đặc biệt trong cuộc đời tôi.

Từ một lần tình cờ gặp cây Sổ, tôi hiểu thêm rằng học Dược không chỉ là ghi nhớ tên cây, tên thuốc hay công dụng của từng vị thuốc. Quan trọng hơn, đó còn là khả năng quan sát, đặt câu hỏi và tìm đến nguồn tri thức đáng tin cậy để giải thích những điều mình gặp trong thực tế.

Có lẽ cũng từ những trải nghiệm như thế, tình yêu của tôi với cây thuốc và dược liệu ngày càng lớn lên.

8. Cây Sổ trong những giờ lên lớp

Nhiều năm sau, khi đứng trước sinh viên trong những giờ giảng Dược liệu hay Thực vật dược, tôi vẫn thường kể lại câu chuyện về cây Sổ.

Tôi kể không chỉ để các em nhớ thêm một tên cây thuốc.

Tôi muốn các em hiểu rằng, kiến thức Dược liệu không chỉ nằm trong giáo trình.

Có những bài học nằm trong sách. Có những bài học nằm trong phòng thí nghiệm. Nhưng cũng có những bài học nằm ngay dưới một gốc cây giữa rừng già, trong một chuyến đi mà ban đầu ta chẳng hề nghĩ rằng mình sẽ học được điều gì.

Một sinh viên Dược có thể học hàng trăm, hàng nghìn tên cây thuốc trong sách. Nhưng khi tận mắt nhìn thấy cây, chạm vào thân cây, quan sát lá, hoa, quả và nghe những câu chuyện về loài cây ấy, kiến thức sẽ trở nên gần gũi và sống động hơn.

Bởi vậy, tôi thường nhắc các em:

Hãy học từ sách, nhưng cũng đừng quên học từ thiên nhiên và từ những trải nghiệm thực tế.

Bởi đôi khi, một bài học đáng nhớ lại không bắt đầu từ một trang giáo trình, mà bắt đầu từ một chuyến đi, một gốc cây và một quả Sổ chín vàng giữa rừng già.

9. Cuốn sách vẫn còn đó

Gần bốn mươi năm đã trôi qua.

Cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam mà tôi từng phải chắt chiu từng đồng để mua khi còn là sinh viên vẫn còn theo tôi đến tận hôm nay.

Cuốn sách đã đi cùng tôi qua những năm tháng học tập, những chuyến đi, những năm hành nghề và cả những năm đứng trên bục giảng.

Có thể thời gian đã làm những trang sách cũ đi, nhưng giá trị của nó trong ký ức nghề nghiệp của tôi dường như chưa bao giờ cũ.

Mỗi khi cầm lại cuốn sách, tôi không chỉ nhìn thấy những trang viết về cây thuốc. Tôi còn nhìn thấy hình ảnh một người sinh viên Dược của những năm 1980, từng chắt chiu từng khoản tiền nhỏ để có được cuốn sách mình yêu thích.

Đó không chỉ là một cuốn sách về cây thuốc.

Đó là cuốn sách của một thời tuổi trẻ, của niềm đam mê Dược liệu và của những tháng năm tôi bắt đầu bước vào nghề bằng sự tò mò, ham học hỏi và tình yêu đối với cây thuốc Việt Nam.

10. Lời kết: Một quả Sổ và một đời nghề

Tháng 8 năm 1988, tôi vào rừng tìm mây. Khi ấy, tôi không thể nghĩ rằng một cây Sổ với những quả vàng dưới gốc lại để lại trong mình một ký ức kéo dài gần bốn mươi năm.

Ban đầu, đó chỉ là một loại quả lạ tôi tình cờ ăn khi đang đói. Sau này, nhờ cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của cố GS.TS. Đỗ Tất Lợi, tôi mới biết tên loài cây ấy và hiểu thêm về giá trị của nó trong kho tàng dược liệu Việt Nam.

Từ câu chuyện nhỏ ấy, tôi càng nhận ra ý nghĩa của việc học nghề Dược: kiến thức trong sách chỉ thực sự sống động khi được kết nối với thực tế. Một chuyến đi, một quan sát tình cờ hay một câu hỏi bất chợt đôi khi lại mở ra một bài học mà ta nhớ rất lâu.

Gần bốn mươi năm đã qua, cây Sổ vẫn còn trong ký ức của tôi không chỉ như một loài cây dược liệu, mà còn như một dấu mốc của những năm tháng đầu đời nghề nghiệp.

Và có lẽ, đó cũng là điều tôi muốn nhắn gửi đến sinh viên Dược: hãy học từ sách, nhưng đừng quên quan sát cuộc sống xung quanh mình.

DsCK. Nguyễn Quốc Trung