TỪ MỘT CHUYẾN BẮT CÁ Ở TRÀ MY ĐẾN BÀI HỌC DƯỢC LIỆU TRÊN GIẢNG ĐƯỜNG
Nội dung
Mở đầu: Có những bài học không nằm trong giáo trình
Trong quá trình giảng dạy môn Dược liệu, tôi luôn nghĩ rằng kiến thức sẽ trở nên dễ nhớ và gần gũi hơn nếu sinh viên được tiếp cận nó từ những câu chuyện bắt nguồn từ thực tiễn. Bởi phía sau mỗi cây thuốc không chỉ có tên khoa học, thành phần hóa học hay công dụng, mà còn có những câu chuyện về con người, vùng đất và tri thức được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Có một câu chuyện đã theo tôi hơn ba mươi năm, từ những ngày đầu tôi mới bước vào nghề ở vùng núi Trà My, Quảng Nam. Đó là câu chuyện về một chuyến đi bắt cá cuối tuần, một loài cây mà người dân địa phương gọi là “cây thuốc cá”, và cũng là lần đầu tiên tôi nhận ra rằng thiên nhiên có thể trở thành một “giáo trình sống” đầy thú vị.
Ngày nay, mỗi khi kể lại câu chuyện ấy cho sinh viên, tôi vẫn cảm thấy nguyên vẹn sự ngạc nhiên của mình trong buổi sáng năm nào.
1. Những năm tháng công tác ở vùng núi Trà My
Những năm đầu thập niên 1990, tôi vừa tốt nghiệp và được điều động lên công tác tại một huyện miền núi xa xôi của tỉnh Quảng Nam, cách quê nhà hơn trăm cây số. Khi ấy, đất nước đang trong những năm đầu của thời kỳ Đổi mới, đời sống kinh tế còn rất nhiều khó khăn.
Đồng lương của cán bộ, công chức, viên chức lúc bấy giờ rất thấp. Với một cán bộ mới ra trường hoặc những người đã công tác năm, mười năm, thu nhập vẫn còn hết sức eo hẹp. Đời sống ở miền núi lại càng khó khăn hơn.
Giao thông ngày ấy chưa thuận tiện như bây giờ. Từ huyện về quê mỗi ngày chỉ có một chuyến xe lên và một chuyến xe xuống. Vì vậy, nhiều cán bộ công tác xa nhà có khi cả năm chỉ được về quê vào dịp Tết Nguyên đán.
Những ngày cuối tuần được nghỉ, anh em cán bộ, nhân viên thường không biết làm gì ngoài việc tụ tập bên nhau. Vài chén rượu gạo, một chút thức ăn đơn giản, cùng những câu chuyện nghề nghiệp và cuộc sống đã trở thành niềm vui rất bình dị của những người xa quê.
Chúng tôi vẫn thường đùa rằng:
“Cán bộ miền núi uống rượu bia thì không thua ai!”
Nhưng đó là thứ rượu trắng được nấu hoặc chưng cất từ mía, chứ chẳng phải những thứ rượu bia sang trọng như bây giờ. Điều kiện khó khăn nhưng tình cảm anh em lại rất gần gũi và chân thành.
2. Một chuyến đi cuối tuần rất đặc biệt
Một cuối tuần nọ, nhóm chúng tôi khoảng bảy, tám người rủ nhau đi đánh bắt cá suối. Người dẫn đầu là anh Lê Xuân Hà, một y sĩ người dân tộc thiểu số địa phương, từng là bộ đội phục viên. Sau này anh học bác sĩ chuyên tu, rồi trở thành Trưởng phòng Y tế huyện và cũng là người lãnh đạo trực tiếp của tôi.
Lúc ấy, khi nghe nói đi bắt cá, trong đầu tôi hình dung đủ thứ dụng cụ: nào là lưới, chài, lưới bủa, lưới vây… hoặc ít nhất cũng phải có một vài dụng cụ đánh bắt.
Nhưng hoàn toàn không phải vậy.
Hành trang của cả nhóm rất đơn giản: một can rượu trắng khoảng 15–20 lít, một ít gia vị như muối, tiêu, ớt, hành, tỏi, 1 cái xoong nồi và một cây rựa để chặt củi.
Đến nơi, chúng tôi chọn một bãi đất đẹp bên dòng suối, dọn dẹp làm chỗ nghỉ, người mắc võng, người kiếm củi, người nhóm bếp nấu nước.
Riêng anh Hà cầm cây rựa đi ngược lên phía đầu suối.
Thấy lạ, tôi hỏi:
– Anh đi đâu vậy?
Anh trả lời rất tự nhiên:
– Đi đánh cá chứ đi đâu!
Tôi xin đi theo.
3. “Cây thuốc cá” và điều kỳ lạ bên dòng suối
Lúc ấy mặt trời đã lên cao, nắng bắt đầu gay gắt. Đi được một đoạn, anh Hà dùng cây rựa chặt vài nhánh cây ven đường rồi đưa cho tôi cầm. Tôi cứ nghĩ anh đưa để tôi dùng che nắng.
Đi thêm một đoạn nữa, rồi anh dừng lại:
– Đến đây được rồi!
Anh lấy những nhánh cây tôi đang cầm, tuốt hết lá rồi dùng cây rựa đập dập cành và vò nát lá. Sau đó anh bắt đầu thả tất cả xuống dòng suối.
Tôi nhìn mà không hiểu.
Cuối cùng không chịu được nữa, tôi hỏi:
– Anh thả cái này xuống nước làm gì?
Anh trả lời:
– Để đánh cá!
Tôi càng ngạc nhiên.
Sau khi thả hết phần lá và cành đã được đập dập xuống dòng nước, anh bảo tôi cùng đi xuống phía dưới.
Và rồi tôi chứng kiến một cảnh tượng mà đến bây giờ vẫn còn nhớ rất rõ.
Từng con cá bắt đầu nổi lên mặt nước. Có con lật ngửa bụng, có con mắt đỏ hoe, có con chỉ còn bơi lờ đờ giữa dòng. Chúng bị ảnh hưởng bởi chất có trong cây và mất khả năng bơi bình thường, rồi theo dòng nước trôi xuống phía dưới, nơi cả nhóm đang chờ sẵn.
Chỉ trong hơn một giờ, chúng tôi bắt được hơn chục kilôgam cá.
Điều thú vị là lúc ấy nguồn cá còn rất phong phú nên chúng tôi không bắt những con nhỏ mà chỉ lựa những con cá lớn. Cá niên, cá nu, cá đép… những loài cá suối đặc sản của vùng sông Tranh – Trà My lúc ấy rất nhiều và thịt cá thơm ngon đặc biệt.
Đối với tôi, đó thực sự là một cảnh tượng kỳ thú của núi rừng mà không phải ai cũng có cơ hội chứng kiến.
4. Bữa cá suối giữa núi rừng
Cá bắt được mang về bên bếp lửa đã nhóm sẵn. Cá được làm ngay tại chỗ rồi nướng theo cách dân dã của người miền núi.
Không có gia vị cầu kỳ.
Chỉ là những con cá suối tươi rói nướng trên than hồng, chấm với muối giã cùng ớt xiêm rừng – loại ớt nhỏ, rất cay, thơm nồng và mọc tự nhiên ở vùng núi.
Cùng với đó là can rượu gạo đã chuẩn bị từ sáng.
Cả nhóm vừa ăn, vừa uống, vừa trò chuyện. Ăn xong lại xuống suối tắm, rồi trở lên nằm nghỉ trên những chiếc võng đã mắc sẵn dưới tán cây.
Đến xế chiều, chúng tôi mới trở về.
Nếu nhìn theo cách ngày nay, đó chẳng khác nào một chuyến nghỉ dưỡng sinh thái giữa thiên nhiên.
Nhưng điều tôi mang về sau chuyến đi ấy không chỉ là ký ức về những con cá suối và một buổi chiều vui vẻ.
Tôi mang về một câu hỏi:
Cây gì mà chỉ cần đập lá và quả, thả xuống nước lại có thể làm cá nổi lên?
5. Từ “cây thuốc cá” đến cây bồ hòn
Sau chuyến đi, tôi hỏi anh Hà về loài cây ấy.
Anh chỉ nói rất đơn giản:
– Người địa phương gọi là cây thuốc cá.
Lúc đó tôi mới lên công tác ở vùng đất này, chưa có điều kiện tìm hiểu nhiều về hệ thực vật địa phương nên câu trả lời ấy càng làm tôi tò mò.
Tôi mang về vài nhánh cây và lá để tìm hiểu thêm.
Cuốn sách gần như luôn nằm trên đầu giường của tôi lúc bấy giờ là Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của cố Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi.
Tôi mở sách, đối chiếu đặc điểm của cây và cuối cùng nhận ra: loài cây mà người dân địa phương gọi là “cây thuốc cá” chính là cây bồ hòn.
Từ đó, câu chuyện bắt cá ngày hôm ấy trong tôi không còn đơn thuần là một kỷ niệm vui.
Tôi bắt đầu nhìn nó dưới một góc độ khác: đó là một ví dụ rất sinh động về sự kết hợp giữa tri thức dân gian và cơ sở khoa học của dược liệu.
- Vì sao bồ hòn có thể làm cá nổi lên?
Bồ hòn là loài cây thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae), được biết đến với tên khoa học Sapindus saponaria L. Quả bồ hòn đặc biệt giàu saponin, một nhóm hợp chất có hoạt tính bề mặt mạnh.
Chính saponin tạo nên khả năng tạo bọt đặc trưng của bồ hòn và là cơ sở cho nhiều ứng dụng truyền thống của loài cây này.
Khi các bộ phận giàu saponin của cây được giã nát và đưa vào nước, saponin có thể tác động mạnh lên hệ hô hấp của cá, làm tổn thương chức năng của mang, khiến cá bị ảnh hưởng khả năng hô hấp và bơi lội. Cá trở nên lờ đờ, nổi lên hoặc trôi theo dòng nước, từ đó dễ bị bắt.
Điều thú vị là tính chất này từ lâu đã được người dân bản địa biết đến thông qua kinh nghiệm thực tế.
Như vậy, điều mà tôi chứng kiến bên dòng suối năm ấy không phải là một “mẹo” ngẫu nhiên, mà phía sau nó có một cơ sở hóa học rất rõ ràng.
Bên cạnh đó, saponin của bồ hòn còn có hoạt tính tạo bọt và làm sạch, nên quả bồ hòn từ lâu đã được sử dụng trong dân gian như một chất tẩy rửa tự nhiên, giặt quần áo, làm sạch và chăm sóc tóc.
Trong lĩnh vực dược liệu, bồ hòn cũng được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học khác nhau. Tuy nhiên, các công dụng điều trị bệnh cụ thể cần được xem xét dựa trên bằng chứng khoa học và không nên đồng nhất với kinh nghiệm sử dụng dân gian.
7. Bài học về tri thức bản địa
Điều khiến tôi nhớ nhất sau chuyến đi ấy không phải là cách bắt được nhiều cá, mà là sự hiểu biết của người dân địa phương đối với thiên nhiên.
Họ không có phòng thí nghiệm.
Không có những thuật ngữ như “saponin”, “hoạt tính bề mặt” hay “độc tính trên cá”.
Nhưng qua nhiều thế hệ, họ biết cây nào có thể sử dụng, bộ phận nào cần dùng và trong hoàn cảnh nào nó phát huy tác dụng.
Đó chính là tri thức bản địa.
Đối với người làm dược liệu, những tri thức như vậy rất đáng được trân trọng. Chúng có thể là điểm khởi đầu cho những nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học, tác dụng sinh học và khả năng ứng dụng của các loài cây thuốc.
Từ kinh nghiệm dân gian đến nghiên cứu khoa học là một hành trình dài, nhưng nhiều khi điểm xuất phát lại rất giản dị: một người dân chỉ cho ta một loài cây và nói rằng “cây này dùng để đánh cá”.
8. Từ câu chuyện của tuổi trẻ đến bài giảng cho sinh viên
Hơn ba mươi năm sau, chuyến đi ấy vẫn theo tôi vào giảng đường.
Mỗi khi giảng đến nhóm dược liệu có chứa saponin hoặc nói về bồ hòn, tôi lại kể cho sinh viên nghe câu chuyện năm nào.
Tôi kể về vùng núi Trà My, về dòng suối trong vắt, về anh Hà, về những con cá nổi lên theo dòng nước và về chàng cán bộ trẻ năm nào đã ngạc nhiên trước một cành cây mà mình chưa từng biết.
Các em thường rất thích thú.
Bởi trước đó, saponin đối với nhiều sinh viên chỉ là một thuật ngữ trong giáo trình. Nhưng sau câu chuyện ấy, các em có thể hình dung được rằng một nhóm hoạt chất tưởng như khô khan trong sách lại có thể liên quan đến một trải nghiệm rất đời thường giữa núi rừng.
Tôi nhận ra rằng, khi người thầy đưa được một câu chuyện thực tế vào bài giảng, kiến thức trở nên gần gũi hơn rất nhiều.
Và đôi khi, một câu chuyện kéo dài vài phút lại giúp sinh viên nhớ một kiến thức mà hàng chục trang giáo trình chưa chắc làm được.
Kết luận: Bài học quý giá nhất không phải lúc nào cũng nằm trong giáo trình
Đã hơn ba mươi năm kể từ chuyến đi ấy.
Trà My hôm nay đã thay đổi rất nhiều. Những con đường ngày xưa đã thuận tiện hơn, đời sống người dân đã khác, dòng sông Tranh cũng mang trên mình những công trình của thời đại mới. Thủy điện quốc gia Sông Tranh 2.
Nhưng trong ký ức của tôi vẫn còn nguyên hình ảnh một buổi sáng giữa núi rừng, khi một người đồng nghiệp đưa cho tôi vài nhánh cây và nói:
“Cây này để đánh cá.”
Từ một chuyến đi cuối tuần, tôi biết thêm một loài cây. Từ một kinh nghiệm dân gian, tôi hiểu thêm về saponin. Và từ một kỷ niệm của tuổi trẻ, tôi có thêm một câu chuyện để kể cho nhiều thế hệ sinh viên sau này.
Có lẽ đó chính là điều thú vị nhất của nghề dược và nghề dạy học.
Dược liệu không chỉ nằm trong sách. Dược liệu hiện diện trong thiên nhiên, trong đời sống và trong kho tàng tri thức của cộng đồng.
Và với người thầy, đôi khi bài học quý giá nhất không phải là những gì mình đọc được trong giáo trình, mà là những gì mình đã từng nhìn thấy, trải nghiệm, suy ngẫm và rồi truyền lại cho học trò.
Một chuyến bắt cá năm nào đã trở thành một bài học dược liệu. Và cây thuốc bình dị giữa núi rừng Trà My cũng từ đó trở thành một phần ký ức nghề nghiệp, theo tôi suốt những năm tháng đứng trên bục giảng./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung